Luận Ngữ không phải là tác phẩm hệ thống do chính Khổng Tử trước tác, mà là sách ghi lại lời nói và việc làm của Khổng Tử cùng các đệ tử — mộtđiển tịch thể ngữ lục. Sách do các đệ tử của Khổng Tử và các đệ tử truyền thừa lần lượt sưu tập, đến khoảng đầu thời Chiến Quốc mới dần thành thiên, hiện còn hai mươi thiên, hơn bốn trăm chương. Khổng Tử tự xưng “thuật nhi bất tác” (truyền thuật mà không sáng tác), không để lại tác phẩm do chính mình trước tác, vì vậy khi đọc trước tiên phải hỏi: đoạn này là ai nói? Nói với ai? Nói trong tình huống nào?

Hiểu rõ các giai đoạn chính trong cuộc đời Khổng Tử giúp đặt ngữ lục trở lại bối cảnh dạy học và đối thoại cụ thể. Khổng Tử sống từ giữa thế kỷ VI đến đầu thế kỷ V TCN, là người ấp Trâu nước Lỗ. Thuở trẻ gia cảnh không dư dả, từng làm chức lại nhỏ quản lý kho lương và trâu dê; trung niên bắt đầu tụ tập đồ đệ giảng học; hơn năm mươi tuổi từng tham chính ở nước Lỗ, sau đó dẫn đệ tử chu du các nước hơn mười năm; cuối đời trở về nước Lỗ, chỉnh lý điển tịch, dạy dỗ môn đồ.

Mục tiêu học tập của trang này là: trình bày quá trình Luận Ngữ do đệ tử và các đệ tử truyền thừa sưu tập mà thành cùng đặc trưng thể ngữ lục của nó; mô tả các giai đoạn chính trong cuộc đời Khổng Tử, và chỉ ra mối liên hệ với nội dung văn bản.

Thể ngữ lục ghi lời nói và việc làm bằng những đối thoại ngắn và những phát ngôn rời rạc, thường không có luận thuật hệ thống. Luận Ngữ gồm hai mươi thiên, tên thiên phần nhiều lấy từ những chữ đầu của chương đầu tiên trong thiên đó, như “Học Nhi”, “Vi Chính”, “Lý Nhân”. Tên thiên chỉ là dấu hiệu nhận biết, không khái quát chủ đề toàn thiên; tư liệu cùng một chủ đề thường nằm rải rác ở các thiên khác nhau. Chẳng hạn các chương bàn về “nhân” vừa xuất hiện trong thiên “Nhan Uyên”, vừa có trong “Lý Nhân”, “Ung Dã”, “Vệ Linh Công”...

Những gì sách ghi lại không chỉ hạn chế ở chính Khổng Tử, mà còn bao gồm hỏi đáp giữa các đệ tử và lời bình luận của đồng môn. Vì vậy khi đọc một đoạn ngữ lục, trước tiên phải phân biệt người nói: đâu là lời Khổng Tử, đâu là lời đệ tử, đâu có thể là lời thuật lại của hậu học. Đọc Luận Ngữ như một chỉnh thể thì cần sưu tập các chương liên quan để đối chiếu, chứ không thể chỉ tìm hiểu theo tên thiên.

Có ba phương pháp then chốt khi đọc Luận Ngữ: Thứ nhất, khôi phục ngữ cảnh. Cùng một vấn đề, Khổng Tử trả lời Nhan Uyên, Trọng Cung, Tư Mã Ngưu, Phàn Trì... mỗi người một khác, vì tư chất và hoàn cảnh của người nghe khác nhau. Trước tiên làm rõ người hỏi là ai, hỏi trong tình huống nào, rồi mới phán đoán sức nặng của câu nói. Thứ hai, phân biệt các tầng văn bản: lời của chính Khổng Tử, lời của đệ tử, lời thuật lại của hậu học — độ tin cậy và sức giải thích không giống nhau. Thứ ba, đối chiếu liên văn bản: có thể dùng các văn hiến như Lễ Ký, Mạnh Tử để hỗ trợ hiểu, nhưng phải lấy chính các chương trong Luận Ngữ làm căn cứ chính.

Đồng thời phải ý thức được giới hạn của phán đoán. Luận Ngữ trải qua quá trình chỉnh lý và chú giải lâu dài; thời Hán có các bản chép như Lỗ Luận, Tề Luận, Cổ Luận, số thiên và thứ tự biên tập có đôi chút khác biệt; sau khi Trương Vũ, Trịnh Huyền... chỉnh lý, bản định bản thông hành dần hình thành; thời Nam Tống, Chu Hy hợp nhất nó với Đại Học, Trung Dung, Mạnh Tử thành “Tứ Thư”. Từ thế kỷ XX trở lại đây, thẻ tre khai quật từ mộ Hán ở Định Châu, Hà Bắc và mộ Hải Hôn Hầu, Giang Tây đều có bản chép Luận Ngữ, cung cấp manh mối vật chất để khảo sát văn bản thời kỳ đầu, cũng nhắc nhở chúng ta: bản sách đọc được ngày nay là kết quả của quá trình chỉnh lý lâu dài.